LÀNG NAM AN

HƯƠNG  ƯỚC  LÀNG  NAM  AN (*)

TỔNG  BÌNH  ĐIỀN,  PHỦ  BÌNH  SƠN

 

Ngày 20 tháng 6 năm Bảo Đại thứ 12

(27 ….. 1937)

 

Chúng tôi là viên hào, lý hương, tộc biểu làng Nam An, tổng Bình Điền, phủ Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.

Tuân chiếu tờ hình sức số 2886 ngày 3/6/1937 về việc chỉnh đốn hương thôn.

Tuân chiếu theo tục lệ tương truyền trong bổn thôn, chúng tôi nghị định các điều khoản hương ước như sau này:

 

TIẾT THỨ 1: HƯƠNG ẨM TOẠ THỨ

 Khoản thứ 1:  Khi nào làng nhóm đại hội tế tự, bàn định việc làng, tại nhà công hội, thì gian giữa các văn, võ, ấn quan, tân cựu đại biểu nghị viện, văn võ quan viên có phẩm hàm thì người viên hàm, văn giai hay bá hộ ngồi trước, hàm đội trưởng ngồi sau, khoa mục từ tú tài trở lên, tân cựu tổng hào hội viên, quan viên tử, hào mục, hội trưởng, tân cựu thủ sắc, tân cựu chánh phó tổng đoàn chưa có phẩm hàm, các cựu kỳ lão trước có làm lýtrưởng, từ 70 tuổi trở lên, các đại hào mục phải chiếu theo vị thứ kể trên mà ngồi.

 

Khoản thứ 2:  Gian bên tả thì các hào cựu từ 60 tuổi trở lên, cao đẳng tiểu học văn bằng, tân cựu lý trưởng, các hạng binh: cựu chiến binh, khố đỏ, khố xanh, kinh binh, giản binh, lệ binh, trạm binh chưa có phẩm hàm, người nào có huy chương cao hơn thì được ngồi trước, chánh xã đoàn, các hạng miễn sai, tân cựu hương chức, viên từ, nhiêu ấm, tiểu học Pháp Việt văn bằng đã trước tịch, các hạng miễn điêu, các tộc biểu, cứ chiếu theo vị thứ kể trên mà ngồi.

 

Khoản thứ 3:  Gian bên hữu các người chức dịch làng và xóm từ 60 tuổi trở lên không có quan bằng, các tân cựu thập đoàn, các tân cựu chức dịch làng và xóm, không có quan bằng, dân tráng, các người có yếu lược văn bằng thì được đứng trước dân tráng, đồng thời trước tịch với mình, đều theo vị thứ mà ngồi, cón các người lai ngụ, người nào có tư cách đã nói trong khoản thứ 1, thứ 2, khoản thứ 3 thì được chiếu theo vị thứ ấy. Mỗi khi làng nhóm hội thì các viên hào tân cựu, chức dịch đều phải tuân theo vị thứ mà ngồi và bàn nói, cấm không được say rượu, cãi lớn tiếng, làm ồn ào mất trật tự, nếu ai không tuân thì phải bị phạt từ 0$20 đến 0$40, còn phạm lần thứ 2, thì trình quan xét nghĩ.

 

TIẾT THỨ 2:  TẾ TỰ

Khoản thứ 4:  Thần sắc của làng để vào […] tôn trí để tại nhà của thủ sắc, có lễ tế sẽ rước về đình, tế xong, nghinh về nhà ông thủ sắc tôn trí.

 

Khoản thứ 5:  Trong làng, mỗi năm có hai lệ tế, lệ tế xuân ngày 8 tháng 2, lệ tất niên ngày 26 tháng 12, có dẫy mã […] vị, chung quanh đình chợ và tế tại đình chánh, còn lệ kỹ niệm, nguyên đán thì dùng hương đèn, hoa quả.

 

Khoản thứ 6:  Lễ tế xuân chánh tế một heo, ngoại miếu một heo, tiền hiền một heo, ngoại đàng một bò và phẩm vật, đến 6 giờ sớm ngày ấy, thì viên kỳ, hào cựu, lý hương, chủ ấp đều bận áo rộng xanh, còn tộc biểu, lý hương cựu thì bận khăn áo cho chỉnh tề, và dân đều tới nhà các thủ sắc, rước thần sắc về đình nghinh tế, lể tất niên không rước sắc. Sự tế thì ông thủ sắc đứng gian giữa gian chánh tế, còn bồi bái thì đương thứ lý trưởng và một ông hào cựu, bên tả, bên hữu thì có sáu ông chủ ấp đương thứ đứng tế, ngoại miếu hương bộ đứng, ngoại đàng hương kiểm, hương mục đứng; […] thì hương dịch. Đánh chiêng trống thì phó lý trưởng, xã đoàn, đánh trống tiểu cổ thì phó hương bộ; còn người thị dịch thì sáu xóm đều đặt người tư lễ, hiệp với người tư lễ của làng, sắp đặt sự tế: phẩm vật và hương đèn, rót rượu. Lễ tế thì có người tư nghi và bốn người học trò đều bận áo rộng đứng dẫn và có cử nhạc. Khi tế xong trước khi xướng lễ kết thì các viên chủ tế, bồi bái đứng ra một bên, cho quan viên hào cựu, chiếu theo vị thứ của mình mà hậu bái, những người nào không có chức sự gì về sự tế, không được đến đó làm ồn ào, tế xong rồi, chiếu theo lệ làng kính biếu: khai khoa, hoạn quan, quan lộc, viên chủ tế, viên hội trưởng chủ cúng đất vườn đình, mỗi người đều một tấm tộ và lòng, xong rồi dọn đãi thì cứ chiếu theo toạ thứ, hương ẩm mà ngồi, đãi xong thì hai giờ chiều rước thần sắc về nhà ông thủ sắc tôn trí.

 

Còn trước ngày tế tháng hai, ngày mồng một, nhóm tại đình, chiếu lệ phân bổ đồ đạc cho sáu xóm có tờ như là ngủ sự nồi niêu, củi đuốc v.v…

 

Trong làng sáu xóm, nơi chợ và các phường đều có miễu và nghĩa trũng, trước ngày cúng tế đều phải trình làng hay.

 

TIẾT THỨ 3: TÀI CHÁNH VĂN THƠ V.V…

 Khoản thứ 7:  Các tài nguyên trong làng: A) Tư điền một mẫu, để cho các xóm làm rẻ (xóm Đồng Trung, Ngọc Hương, Lộc Tự, An Phương,Long Bình và Tư Hoà) đong lúa cho làng thì hương bản nhận giữ để tế tự.  B) Tư điền tám mẫu năm sào, bốn thước năm tấc. Mỗi năm cho dân vay rẻ, đong lúa cho làng, hương bản nhận giữ. Làng bán lúa ấy, lấy bạc và thâu các món tiền cho mướn đất làng chung quanh chợ và thâu tiền hương ẩm tọa thứ để tính nạp thuế điền thổ và cấp cho lý trưởng mỗi năm tám đồng, để mua giấy mực và đi công vụ, còn phó lý và ngũ hương, xã đoàn bạc mỗi năm 10$00 (mười đồng) để đi công vụ phí tổn. Còn phụ cấp cho hương bản 3$00 (ba đồng) chi lúa hai đồng, nếu còn bao nhiêu để chi tiêu việc làm.

 

Tới tháng ngày mùng một, trong làng hiệp lại nhà hương hội tính sổ một lần.

 

Trừ mỗi năm bốn kỳ đại hội, cứ ba tháng một lần, ngoài mỗi tháng chi thâu khoản gì, thì giao cho hương bản ghi vào sổ hương qũy, đến khi làng nhóm hội, thì hương bản tường sổ hội đồng xét hạch. Mỗi năm hễ đến ngày rằm tháng chạp Tây, viên hào lý hương tộc biểu phải hội lại để chiết tính sổ hương bản cho xong để trình quan duyệt chiếu.

 

Còn thuế chợ thì lý trưởng đốc sức hai tên trùm thập, thâu mỗi mười ngày đem bạc giao cho lý trưởng nhận giữ, đến qúy (3 tháng) lý trưởng đem nạp cho quan. Còn đất chợ, nhà chợ của tiền nhân để lại, góp tiền mua hạng liệu làm ra. Mỗi năm các người ngồi bán trả tiền thuế bao nhiêu trùm thập thâu giao cho hương bản nhận giữ, để trưng thuế cho nhà nước; còn thời tu bổ mở mang sở chợ, nếu năm nào không tu bổ thì chi tiêu việc làng dùng vào công ích cho đồng dân.

 

Mỗi khi có thâu nạp một món tiền bạc hay lúa gì vào công […] của làng thời phải trước vào sổ thâu chi liền liền. Số bạc hoặc lúa thâu vào công quỹ nhiều, mà làng chưa có việc gì để đem ra dùng, thời sẽ gởi vào nhà […] ngân hàng, để tăng số lợi cho đồng hương. Ông thủ sắc giữ đồ khí tế trong làng: áo rộng, phẩm phục, mão, ngũ sư đồng, trống tiểu cổ, 2 bản trường biên và cựu chỉ trường biên hai bản. Còn các thể lệ quan sức, Nam triều quốc ngữ công […] lý trưởng giữ, nhơn thế bộ hương trung tự chỉ, điện thờ văn khí, châu đón bằng bộ, nghi môn thượng hạ, chiêng cờ long tinh tam tại hương bộ giữ. Còn ba cái nồi bảy và chén dĩa, ang, đấu, hai quyển sổ thu chi, tân cựu trường biên và hai quyển sổ tạp thâu chi […], đương thứ lý hương ký, hương bản giữ, hương kiểm giử cờ vuông và cờ long tinh củ, lọng vàng. Hương mục một cái trống và cờ xéo. Từ lễ giữ chén, ve khay, hộp, chưng đèn v.v..

 

TIẾT THỨ 4: KHÁNH ĐIẾU

 Khoản thứ 8:  Trong làng các viên chức được phẩm hàm, cửu phẩm, bát phẩm, thất phẩm và đậu bằng cao đẳng tiểu học thì làng mừng một câu đối giá bạc 1$00 và cặp rượu giá 0$70. Các viên chức thăng thưởng hàm thất phẩm, bát phẩm trở lên và đậu bằng tú tài trở lên thì làng mừng một câu đối giá 2$70 và một cặp rượu giá 0$50. Còn các xóm trong làng làm miễu mới và nghĩa trũng cùng các vùng lân cận có làm […] hay làm việc gì có công ích, thì làng đi mừng từ 0$30 đến 1$00.

 

Khoản thứ 9:  Trong làng có tang vào hạng quan viên, tân cựu thủ sắc, tân cựu hào mục, tân cựu tổng lý thì làng điếu một bàn trầu cau, rượu, bạc 0$[…] và một câu đối. Đưa đám thì có cờ trống và dân. Tân cựu hương chức, miễn sai, và tộc biểu, chủ ấp có làm hương chủ khi chết có trình với làng, thì đi điếu bàn trầu, cau, rượu, bạc 0$30. Còn xóm sở tại đưa trống tiểu cổ, bốn cây cờ và dân. Các tộc biểu không làm hương chức, hương dịch trở xuống khi chết có trình với làng, thì làng đi điếu bạc 0$20 một bàn chè. Đám tang cha, mẹ và vợ các hạng người nói trên đều chiếu theo vị thứ của người con và người chồng mà tống táng. Các người lai ngụ có tư cách nói trên mà có công nghiệp với làng thì lễ khánh điếu chiếu theo khoản thứ 8, thứ 9 mà làm.

 

TIẾT THỨ 5:  HÔN LỄ

 Khoản thứ 10:  Trong làng con trai từ 18 tuổi trở lên, con gái từ 15 tuổi trở lên thời mới được dựng vợ gã chồng. Các hôn lễ thời nhà trai, gái tuỳ liệu điều đình với nhau, nhưng nhà gái không được đòi yêu sách, không được đòi lễ nhiều. Sau khi ước hôn, thời trong hạn 6 tháng phải làm lễ cưới; trừ khi nào duyên cớ chánh đáng, phài để hoãn lễ thành hôn thời không kể. Sau khi đã làm lễ cưới, hạn trong tám ngày thì phải đến hương bộ xin khai vào sổ hôn thú […] trích bạc 0$20, nhà trai phải nạp tiền cheo, nhà giàu ba hào, nhà bậc trung 0$20, nhà nghèo 0$05, số tiền ấy hương bộ thâu giữ, tiền trích lục và tiền hương bộ 0$10 chi một giác và tiền cheo để mua nhơn thẻ bộ, còn dư bỏ vào công qũy.

 

TIẾT THỨ 6:  KIỀM PHÒNG KIỂM SÁT.

 

Khoản thứ 11:  Trong làng có đặt 10 người thập đoàn và 100 dân đoàn, giữa làng có một nhà hương hội, trước có nhà vườn để dân đoàn nằm, thường đêm 6 giờ rưỡi, hai người thập đoàn, thổi ốc ba hồi lại ba tiếng, rút 20 dân đoàn đến nhà đoàn, đều có dây, gậy, đuốc; chánh phó xã đoàn tới kiểm đủ số, phân một tên thập đoàn, và 5 tên dân gác tại nhà đoàn, còn một tên thập đoàn và 15 tên dân đoàn, chánh phó xã đoàn chia làm hai toán, dẫn đi tuần trong địa phận và mấy chỗ giáp tiếp mấy làng (An Vương, An Phước, Lạc Sơn, Tham Hộ, Đông Phước, Phước Thọ, Phú Long, An Lộc) hoặc khi rút dân đoàn tảo số, thời có trù luân sức tới tại nhà đoàn, có hội đồng hào mục và hương chức đốc sức và phân bổ ngoại.

 

Trong làng sáu xóm có tám cái chòi canh, ba chòi ở về xóm (Long Bình, Đồng Trung, Lộc Tự) mỗi chòi hai người đầu phiên và tám người dân canh, còn  năm chòi canh mỗi chòi một người đầu phiên và năm người dân canh. Trong mỗi xóm có một người tuần ấp, đều hôm 6 giờ rưỡi đến chòi, đánh mõ ba hồi lại ba dùi, đầu phiên và dân canh đến tại chòi xóm ấy canh gác, rồi hương kiểm phải đi đến các chòi, kiểm số dân canh; mỗi người dân canh đều có một cây gậy, một vòng dây và một cây đuốc. Khi nào gặp thấy hoặc đạo kiếp án mạng phải đánh mõ hồi một, các việc khẩn đánh mõ hồi hai, việc thường đánh mõ hồi ba. Dân doàn nghe đánh mõ hồi một phải chạy tới tiếp cứu liền. Dân canh nghe mõ hồi một thì phải đánh mõ tiếp cứu ỡ nơi chồi canh, phải phòng triệt và hô hoán cho làng xóm tiếp cứu. Trong làng xóm có việc gì trừ con nít, đàn bà ngoại, người nào hễ nghe tiếng mõ hồi một và la thì phải lập tức tiếp cứu, và dân đoàn, dân canh, khiếm diện thì phạt bạc từ 0$20 đến 1$00 hay là phạt dịch từ một ngày đến năm ngày.

Trong làng có người nào can về vụ đạo kiếp mãn hạn giam, giao về quãn thúc, cứ thường đêm phải đem tới chòi canh, liên canh trong hạn sáu tháng, sau làng hội đồng xét quả có cải hối, cho cùng dân canh đồng phiên, khỏi phải liên canh.

Mỗi nhà phải có một cái gàu mo cau, hễ khi nào nghe có lửa phát ở nhà nào, thì phải đem gàu mo ấy và đồ cứu hoả đến cứu, người nào không tuân sẽ bị phạt từ 0$20 đến 1$00 hay phạt dịch từ một ngày đến năm ngày.

 

Khoản thứ 12:  Trong làng nhà nào chứa những người tha hạt, tha tổng, xã tới nghỉ đêm trong làng thì gia chủ phải trình với hương kiểm hay xã đoàn tới xét, hỏi thẻ thuế hay là căn cước; nếu có giả mạo thì lý trưởng giải cả chủ nhà và người lạ đến quan xét, nếu chủ nhà không trình mà lý trưởng xét được, thì chủ nhà bị phạt bạc 0$20 hay là phạt dịch một ngày.

 

Khoản thứ 13:  Các tộc biểu dạy con em trong tộc mình, người nào cũng phải tôn kính các bậc tôn trưởng, các người công chức, hoà thuận với anh em chúng bạn, chăm lo làm ăn, không được tụ hội, cờ bạc ngổ nghịch với bực tôn trưởng, du đãng, rủ nhau từng ba, từng bảy đi rông ngoài đường, tụ nhau ăn uống, say sưa cãi lộn, đánh lộn, la nói ồn ào, làm trở ngại đến những điều trị an. Nếu có người nào không đổi tánh xấu nói trên, thì gia trưởng với tộc biểu phải trình hội đồng hào mục xử phạt từ 0$20 đến 1$00 hay là phạt dịch từ một ngày đến năm ngày. Nếu làng xã không tuân sẽ trình quan nghĩ trị. Tộc biểu mà không cáo giác thì phạt bạc 0$20.

 

Khoản thứ 14:  Nhà nào, người nào có việc gì bất bình tới tường với tộc biểu hiểu xử, nếu tộc biểu không xong, phải tường với hội đồng hào mục hiểu xử: cấm những vợ chồng, nàng dâu, mụ gia, anh em, chị em hay là người ngoài không được cãi lộn nhau, đánh lộn nhau, nằm vạ làm cho náo động làng xóm. Nếu không tuân thì phải phạt bạc 0$20 đến 1$00, hay phạt dịch từ một ngày đến năm ngày. Còn các ngườinằm vạ ở ngoài đồng, ngoài đường, ngoài chợ, bất luận trong làng hay là người làng khác thì giao cho lý hương phân xử, trách phạt như trên. Nếu không tuân, trình quan nghĩ trị.

 

Khoản thứ 15:  Trừ các khi tế lễ, các nhà trong làng không được quần tụ, hay bày ra những sự cờ bạc, tụ hội, đông đảo nếu không tuân thì chủ gia bị phạt bạc từ 0$20 đến 1$00 hay phạt dịch từ một ngày đến năm ngày.

 

Khoản thứ 16:  Nhà nào có người bệnh hoạn phải nhờ nhà thương cứu chữa hay là dùng thuớc bắc, thuốc nam tùy ý không được mê tín như là dùng những thày tu, thày phù thủy cúng quảy, sai đồng lên động, làm phù phép, trống mõ ồn ào. Nếu không tuân, hạng người chức dịch phạt từ 0$20 đến 1$00, hạng dân phạt dịch từ 1 ngày đến 5 ngày

 

Khoản thứ 17:  Nhà nào, ban ngày, ban đêm có bị đứa gian cắp những đồ vật trong nhà hay ngoài vườn, ngoài chợ mà trị giá không quá 1$50 hay là gà vịt, heo chó, bắt được tang phạm thì phải báo trình lý kiểm, cã đoàn, xét phạt dịch từ một ngày đến năm ngày. Còn tang vật thì phải trả lại, nếu mất rồi không truy bồi, nhà nào hoa trữ đạo tang ấy, bị phạt như trên. Khi nào mất trộm mà không tìm ra tang phạm thì sự chủ phải tường với lý trưởng, hương kiểm, xã đoàn, tới nơi xét quả, có ban cận ký chứng, sau nếu tìm ra tang phạm truy cứu, sẽ bắt bồi phạt như trên. Cấm những người mất súc vật không được đứng ngoài đường, trong vườn la chửi. Nếu không tuân sẽ bị phạt bạc 0$20 đến 1$00 hay phạt dịch từ 1 ngày đến năm ngày, trừ ra những sự trộm cướp trọng tình: trâu bò, ngụa thì lý trưởng trình quan nã ngoại, lại trong làng nhà nào có bị trộm cắp, trong nhà hay ngoài đồng, sự chủ báo trình xóm sở tại và lý trưởng phải lập tức tầm nã. Nếu tình nghi nhà nào có oa trữ đạo tang thì lý hương được quyền đến xét liền, bất luận là nhà ai, không được cản trở, nếu chủ nhà nào không tuân. Thì lý hương sức canh giữ nhà ấy, rồi trình quan nghĩ xử. Tất cả chức dịch hay là ngừoi dân trong làng, người nào bắt được tang, hay là bắt được người trộm cắp, thì hội đồng hào mục sẽ ghi hảo trạng vào một quyển sổ và sự chủ nghĩ thưởng chiếu tang số mất trộm. 1$00 trở xuống thì thưởng 0$10, tang số 10$00 thì thưởng 1$00; tang số đến 30$00 thì thưởng 3$00; tang số 31$00 trở lên thì thưởng 4$00.

 

Khoản thứ 18:  Các đồ vật hay là các vật của người nào bỏ quên hay là làm rơi mất trong địa phận làng, trong làng người nào tìm được, phải đem nạp cho lý trưởng giữ. Lý trưởng phải niêm yết ở nơi chòi canh hay là nơi, hạn trong hai tháng chủ mất phải tìm tới nhận, thưởng cho người tìm được như: trị giá 1$00, thì ngừoi tìm được thưởng 0$10, còn súc vật trừ tiền thưởng cho người tìm ngoại, chủ có súc vật phải tính trả phí tổn cho người chăn nuôi, từ ngày tìm được cho đến ngày nhận, nếu quá hạn mà không ai đến nhận, thì các đồ vật thường dùng: gà, vịt, heo v.v… thì giao cho người tìm được nhận dùng, còn trâu bò ngựa, vật khác có trọng giá thì lý trưởng phải trình quan thông tư, sức cho chủ mất đến nhìn nhận. Nếu quá hạn quan trên đã thông sức không ai đến nhận, thì của ấy sẽ đem phát mãi, phân nửa sung vào hương quỹ làng, còn một phân nửa cho người tìm được; trừ ra những căn cước, thẻ thuế, khi nào tìm được thì lý hương phải nạp quan ngoại. Nếu người nào tìm được dấu đi tự tiêu, khi phát giác, người tìm được phạt bạc từ 0$20 đến 1$00, hay phạt dịch từ một ngày đến năm ngày. Những đồ tìm được làng phải thâu giữ để trả cho chủ mất, nếu đã tiêu phá đi rồi, người tìm được phải chiếu giá truy bồi.

 

TIẾT THỨ 7:  TUẦN ĐINH

 Khoản thứ 19: Trong làng phía đông giáp xã An Cường, An Phước:phía tây giáp làng Phước Thọ,Đông Phước: phía nam giáp xã Tham Hội, Lộc Sơn;phía bắc giáp Phú Long, An Lộc. Trong làng chia làm 6 xóm:Đồng Trung, Lộc Tự, Long Bình, An Khương, Tri Hòa, Ngọc Hương . Trong 3 xóm Đồng Trung, Long Bình,  Lộc Tự đều đặt mỗi xóm 2 người tuần trưởng và 20 tuần đinh . An khương, Tri Hoà mỗi xóm đều đặt một người tuần trưởng và 10 người tuần đinh . Còn xóm Ngọc Hương một người tuần trưởng và 5 người tuần đinh .

 

Làng giao cho cứ ấp phần tuần giữ . Các xóm đặt tuần trưởng, đều đem tới làng xét nhận thiệt và kê biên tên họ tuần đinh giao làng chấp chiếu . Đi tuần thì tuần trương cầm một cây gậy vuông . Còn dân tuần đinh đều một cây gậy tre, cây đuốc và vòng dây dừa, cứ mỗi xóm tuần trưởng, cứ thường xuyên ban đêm dẫn dân tuần đi tuần trong địa phận và giữ ba lợi .

Dân trong xóm bất cầu chánh ngụ từ 25 tuổi trở lên phải đem vô số tuần đinh, hết phiên  người ấy đến người khác . Nếu người nào không tuân, trình quan phạt dịch hai ngày .

 

Khoản thứ 20: 

Các chủ có ruộng đất thì giao cho tuần trưởng, tuần đinh canh giữ, chủ nào bị mất ba lợi thì tuần đinh với sự chủ hội lại định số ba lợi mất là bao nhiêu,  rồi tuần trưởng, tuần đinh phải bồi cho sự chủ . Khi nào định số ba lợi bị mất trộm mà tuần đinh với sự chủ có ý kiến khác nhau, thì sự chủ phải trình với lý hương phân định xử  bồi, đến mùa thâu hoạch ba lợi thì năm ngày trước chủ ruộng đất phải báo với tuần trưởng đến nơi, tuần trưởng hiệp với chủ có ruộng đất phải định ghi số ba lợi, sẽ thâu được bao nhiêu . Định xong, chủ có ruộng đất phải ghi số ba lợi vào một quyển sổ của tuần trưởng, và ký chỉ cho phân minh sau khi thâu ba lợi rồi, thì cứ số lúa bắp thâu 10 gánh lúa bắp, trả công tuần đinh một ang . Còn các thứ mì, khoai cứ tính theo số đất gieo, lúa giống một ang trả tiền công tuần đinh 0$04. Khi thâu ba lợi rồi, tuần trưởng, tuần đinh đều tới nhà thâu, thâu số lúa bắp và tiền công, tổng kê biên bản, hiệp với ấp chức chiếu tính 10 thành, trích giao bổn ấp 2 thành, sung vào bổn ấp, để tu bổ chòi canh, còn dư để cho dân ăn đắp đường yếu lộ trong xóm . Còn 8 thành, tuần trưởng tuần đinh chia nhau .

 

Khoản thứ 21: Số lúa và tiền trả công tuần đinh nói trên, các chủ ấy phải y kỳ hạn mà trả . Nếu chủ nào không trả, hay là trả lôi thôi, đòi ba lần mà trả không xong thì làng phải trình quan làm bằng, đến mùa sau tuần đinh không giữ ba lợi cho chủ ấy nữa . Còn trông bắp, mì, khoai, lúa thì tuần trưởng, tuần đinh phải chịu về sự mất trộm và chó, heo, gà mà thôi . Còn như chim, chuột, khỉ phá hại thì chủ phải chịu lấy .

 

Khoản thứ 22: Các người khác có cày ruộng đất ở trong làng hay là người trong làng cũng thế, trong mùa ba lợi mà ban đêm tối muốn đi đến chổ đất nào thì đều phải thắp đuốc mà đi, cho rõ mình không phải người gian . Nếu người nào không có duyên cớ gì, đêm tối không có thắp đuốc, đi vào ruộng đất có ba lợi, tuần đinh bắt được, xem như là kẻ gian tế, sẽ chịu theo khoản 18 nói trên mà phạt .

 

TIẾT THỨ 8:  VỆ NÔNG

 Khoản thứ 23:  Trong mùa ba lợi cấm không ai được thả trâu bò, ngựa, heo, gà, vịt, chó tới bờ ruộng ăn phá hoa màu và ba lợi, trong vườn, và không được bẻ trộm măng, phá rào, rút củi, người nào không tuân, thì sự chủ tuần đinh, hay là người nào bắt được, thì chủ có súc vật, người bẻ trộm măng, người phá rào, rút củi, chiếu giá bồi thường và phải phạt bạc từ 0$20 đến 1$00, hay là phạt dịch từ một ngày đến năm ngày.

 

Khoản thứ 24:  Các sở ruộng đất trong làng nguyên có nương nước để đến mùa mưa lụt nước chảy lưu thông, hoa màu ruộng thấp khỏi bị ngập thúi. Vậy cấm không ai được ngăn đắp từng đoạn lại, tát nước bắt cá, bờ mương đắp ngăn đem thảy lờ hay là cấy lúa trong đường mương, làm cho nước không chảy được và chặt rào, cuốc lấn bờ rẩy. Nếu ai không tuân sẽ bị phạt như khoản 23 nói trên và bắt phải đắp sửa lại như nguyên.

 

Khoản thứ 25:  Các chủ ruộng đất có chứa nước để cày cấy, hay là dưỡng hoa lợi, thì không ai được phá bờ, tháo nước qua ruộng đất mình và không được cuốc lấn bờ ruộng của chủ khác. Nếu ai không tuân thì sẽ bị phạt như khoản 23 đã định và phải bồi thường tổn hại, cứ tính ruộng đất gieo một ang lúa giống thì cứ bồi tổn hại nước 1$00, còn bờ ruộng xâm lấn phải tu bổ lại như nguyên.

 

Khoản thứ 26:  Các chủ có ruộng sâu, hay là ao chứa nước nuôi cá, thì không ai được đem nơm lưới tới bắt lén cá. Nếu người nào không tuân thì sẽ bị phạt như khoản 23 nói trên.

 

Khoản thứ 27:  Những người trong làng có mì, lang, bắp đến kỳ thu hoạch, phải đem phơi cho khô và cho sạch sẽ. Khi đem ra bán, cấm không được trộn cát, đất vào hay là trộn nước, hay là trộn thứ tươi vào thứ khô bán cho lợi cân. Nếu lý hương, tộc biểu hay là người mua mì, khoai, bắp xét ra được, thì sẽ trình với hội đồng đại hào mục phạt từ 0$20 đến 1$00 hay phạt dịch từ một ngày đến năm ngày.

 

TIẾT THỨ 9: CÔNG ÍCH CÔNG LỢI

Khoản thứ 28:  Trong làng có sáu xóm đều có viên miếu, thổ mạng, theo tiền nhơn để về ấp phần sáu xóm, để trồng cây cấm củi, bán lấy tiền cúng tế trong miếu xóm, còn lại thì bổ trợ thuế thân cho dân: có khi lấy củi dùng vào việc làng việc xóm. Cấm không ai được đốn củi. Nếu thủ khoán bắt được đem về công hội xóm phạt bạc từ 0$20 đến 1$00 hay là phạt dịch từ một ngày đến năm ngày. Nếu như không tuân, tường với lý hương giải trình, còn tang vật thâu lấy để làm của công, như thủ khoán không bắt được thì phải bồi thường.

 

TIẾT THỨ 10:  VỆ SINH CÔNG CỘNG

Khoản thứ 29:  Nhà nào ở gần đường tỉnh lộ, tổng lộ, hương lộ, ấp lộ và gần chợ đều phải quét dọn cho sạch sẽ, không được tấp rác hay bỏ những đồ uế, vật dơ trên đường, hay là hai bên đường, trong các mương nước cũng thế. Người nào có heo, bò, ngựa, chó chết thì đem chỗ nào xa cách nơi nhà người ta ở một kilometre và chôn cho sâu. Còn gà, vịt, mèo chuột chết v.v… đều phải đem xa cách nhà người ta ở 500 metre mà chôn cho sâu. Cấm không đựơc đem những súc vật chết, giẻ rách, giường hư hay là rác các vật uế bỏ ngoài đường, dưới mương nước, sông, suối, ao, và trên đám đất ruộng hai bên con đường và gần nhà ngưới ta ở không được phóng uế. Nếu ai không tuân, cứ giao về người dịch mục, tuần ấp xóm sơ ̉tại bắt được trình với lý hương phạt dịch từ một ngày đến năm ngày hay là phạt bạc từ 0$20 đến 1$00.

 

Khoản thứ 30:  Các giếng để uống nước phải xây thành hay là rào cao 6 tấc tây, cấm không ai được đem chiếu mền, quân áo giặc nơi bờ giếng, và người bịnh không được tắm, để cho sạch sẽ nếu  ai không tuân sẽ phạt 28 sẽ định.

 

TIẾT THỨ 11:  CẦU ĐƯỜNG

 Khoản thứ 31:  Các con đường tỉnh lộ, tổng lộ, hương lộ, ấp lộ, cấm các người buôn bán không được tụ hội, ngồi buôn bán trên đường, và không được phơi để đồ vật trên đường, không ai được lấn xâm cuốc phá hai bên thân đường; cấm đào mương trên mặt đường, những chủ nào muốn đem mương nước qua đường, thời phải làm cây đặt lù v.v…Cấm không ai được chăn trâu bò ăn phá cây, bẻ nhánh các con đường. Nếu ai không tuân sẽ bị phạt bạc từ 0$20 đến 1$00 hay là phạt dịch từ một ngày đến năm ngày và phải tu bổ bồi thường tổn hại.

 

Khoản thứ 32:  Mỗi đầu năm tháng giêng ngày 20 An Nam, hương mục phải đốc sức tư ích lưu hương, tu bổ cầu cống và thân đường tờng lộ, hương lộ, các vườn đình, nhà hương hội và chợ, còn các con đường ấp lộ, mỗi xóm bắt dân chánh ngụ và bần cùng đều phải tu bổ con đường trong xóm một ngày để tu bổ cho xong. Mỗi ngày mỗi xóm bao nhiêu số lưu hương tư ích, thì hương mục phải phóng biên lai cho tên dịch mục xóm ấy, và phải làm sổ kê biên, hội đồng hào mục xét hạch, nếu có nhũng lạm thì hương mục phải bồi thường.

 

TIẾT THỨ 12: PHÂN BỔ SƯU ĐINH

 Khoản thứ 33:  Phân định đinh điền sưu thuế, mỗi năm đến kỳ thuế đinh điền sau khi lãnh bài chỉ đinh điền, hội đồng hào mục, viên hào hương chức, đều nhóm tại nhà hương hội phân định, người nào điền thổ hạng nào, mấy mẫu phải nạp bao nhiêu, cùng mỗi suất đinh phải nạp bao nhiêu rồi giao cho lý trưởng phần thâu ba ấp, phó lý trưởng phần thâu ba ấp. Còn bạc đinh phân định sáu xóm thâu, hương mục hương kiểm sức chủ ấp án nhận phần thâu bạc đinh, ấp phần nào, thâu giao cho lý trưởng nhận phần đem gởi trước cho quan, mỗi năm xóm nào thuộc lý trưởng nào, có tờ phân định nhận thâu, tớ ấy giao cho huơng bộ nhận giữ.

 

TIẾT THỨ 13:CỨU TAI TRUẤT NẠN

 Khoản thứ 34:  Trong làng nhà nào chẳng may bị cháy nhà, nhà giàu, nhà tầm thường, thời trong xóm sở tại, mỗi nhà đều giúp công hai ngày, chủ nhà phải dọn cơm ăn bữa trưa (trừ nhà giàu có ngoại), còn nhà tầm thường xóm ấy giúp cho 0$40. Còn nhà nghèo thì người trong xóm mỗi nhà giàu và bậc trung phải giúp cho một cây tre và ba tấm tranh. Nhà giàu cho thêm một ang gạo hay là bạc 0đ40. Còn nhà nghèo gíup công một ngày, không có cơm công, xóm sở tại giúp cho 0$60.

 

Khi nào có thấy ngưởi chết đuối phải hô hoán lên, người nào biết bơi lặn phải tìm xuống vớt lên liền, theo phép cứu chữa. Người nào thấy những người qua đường bị cảm mạo cấp bịnh, thì phải hô hoán cho chòm xóm ai có dầu thuốc gì đem ra cứu cấp, rồi báo với lý hương hoặc thân nhân chở tới nhà thương, và gặp tai nạn khác phải hết lòng cứu chữa.

 

Nếu không tuân sẽ bị phạt từ 0đ20 đến 0$60 hay phạt dịch từ một ngày đến ba ngày, người nào nghèo khổ, không có thân nhân bị quá cố thì xóm sở tại giúp cho 1$00 để cấp táng.

 

TIẾT THỨ 14:  GIÁO DỤC

 Khoản thứ 35:  Trong làng con em từ sáu tuổi trở lên, mà nhà cha mẹ không nghèo thiếu, thời phải cho đến trường học tập.

 

Trong làng học trò đậu bằng tiểu học Pháp Việt làng thưởng mỗi trò 1$70. Còn học trò trong làng mà học trường trong làng, hoặc học các trường khác, đến khi hạch lên lớp, trò nào lên lớp nhứt đứng đầu, thưởng 1$30, đứng thứ nhì thưởng 1$20. Lớp nhì đệ nhị, trò nào đứng đầu trong lớp thưởng 1$10, đứng thứ nhì thưởng 1$00. Lớp nhì đệ nhứt, trò nào đứng đầu thưởng 0$90, đứng thứ nhì thưởng 0$80. Lớp ba trò nào đứng đầu, thưởng 0$70, đứng thứ nhì thưởng 0$60. Lớp tư trò nào đứng đầu thưởng 0$70, đứng thứ nhì thưởng 0$40. Lớp năm trò nào đứng đầu thưởng 0$30, đứng nhì thưởng 0$20. Trường trong làng gần tới ngày nghĩ, làng hội đồng với thày giáo tại trường phát thưởng cho các lớp học trò trong trường. Còn học trò các trường khác, trò nào dự vào các lớp nói trên, có giấy chứng chỉ, đem về đến ngày nhóm, hội đồng phát thưởng.

 

TIẾT THỨ 15: TẠP LỆ

Khoản thứ 36:  Số bạc phạt về các khoản nói trên, đều giao cho hương bản nhận, để ghi vào sổ hương quỹ chi tiêu các việc làng. Còn các khoản phạt dịch giao cho hương mục và hương dịch dẫn đi tu bổ các con đường trong làng và chợ, dọn cỏ trong vườn trường học của làng.

 

Khoản thứ 37:  Hội đồng hào mục, đại hội mỗi năm Tây bốn kỳ, ngày 15 tháng 3, ngày 15 tháng 6, ngày 15 thang9, ngày 15 tháng chạp, để bàn định các việc làng, hiểu các trật tự, luân lý, các việc cầm phòng, trù các khoản lợi ích chung, xét sổ hương bản, sổ tư ích, sổ nhơn thế bộ và các tộc biểu phải kê danh sách tử đệ trình chiếu, hiểu khuyến mở mang học vụ, công nghệ, kinh tế v.v.. Còn các tháng ngày mùng một, ông thủ sắc và chủ ấp, lý hương, chức dịch, tới nhóm tại nhà hương hội, lo công vụ và định việc làng. Ngày 15 thời có đại hào mục và các chức nói trên, đều tới nhóm, bữa mai ngày ấy, độ 7 giờ, hương dịch tới trước nhà hương hội, đánh trống ba hồi lại ba dùi, thì các viên chức trong làng, trừ người nào có duyên cớ gì, đã cáo khiếm diện ngoại trước với viên đại hào mục ủy viên, đều phải tề tựu để bàn định. Nhân dân trong làng có việc gì bất bình, đều được nhân ngày hội ấy tới thưa làng phân xử. Tiền lễ xử kiện, như việc tầm thường, mỗi bên 0$40 hay là hộ hôn điền thổ mỗi bên 0$60 đến trình làng phân xử, làng xử không xong trình quan xét nghĩ. Các món tiền tụng lệ đều bỏ vào công qũy và trước vào sổ thâu chi. Nếu buổi mai ấy bàn định và phân xử chưa xong, đến 11 giờ trống bãi. Đến 1 giờ rưỡi chiều ngày ấy, nghe tiếng trống, đều phải tề tựu lại để nghị định lại cho xong việc, đến 4 giờ rưỡi, trống bãi, nếu bất thường việc quan khẩn cấp, hay là việc làng, thì lý hương có thể thông báo, đều phải tới nhóm. Nếu người nào không duyên cớ gì, không cáo trước, mà khiếm diện và những người tới nhóm đến giờ mà không tới nhà hương hội và tới nhóm, chưa tới giờ bãi, mà đi chơi, một lần đầu phạt bạc 0$20, lần thứ nhì phạt 0$40, lần thứ ba sẽ trình quan xin trích ra đặt người khác thế.

 

Tộng cộng hương ước 37 điều khoản

Bổn thôn đồng ký

 Duyệt y

Quảng Ngãi ngày 07 / 01/ 1938

 

Công sứ                                                 Tuần vũ

Ký tên: Gey                              Ký tên: Hồng Quang Địch

 

Khán và chứng thực sao y bản chánh

Bình sơn ngày 22 / 10 / 1942

Tri phủ

 

——————–

(*): Làng Nam An nay là thôn Nam An, xã Bình Hoà, huyện Bình Sơn.

 

Gửi phản hồi

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: